Pomiar ATP wspiera bieżącą kontrolę wykonania mycia w produkcji farmaceutycznej i kosmetycznej. Jego wykorzystanie wymaga określenia punktów poboru, powtarzalnej techniki badania i lokalnych limitów RLU. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem ograniczeń metody.
Produkty opisane w artykule
EnSURE Touch
Luminometr do pomiaru ATP i organizowania wyników według lokalizacji oraz planów kontroli.
Zobacz EnSURE TouchCo oznacza pomiar ATP i jakie ma ograniczenia
W zakładzie farmaceutycznym lub kosmetycznym problemem nie jest wyłącznie to, czy procedura mycia została poprawnie opisana, lecz czy została skutecznie wykonana na konkretnej zmianie, urządzeniu i powierzchni. Na tę potrzebę odpowiada kontrola czystości ATP w produkcji farmaceutycznej, szybki pomiar daje obiektywny sygnał o pozostałościach materiału biologicznego i organicznego. ATP obecne w komórkach oraz pozostałościach produktu reaguje w układzie lucyferyna–lucyferaza, a powstające światło jest mierzone przez luminometr i wyrażane w RLU, czyli Relative Light Units [1]. Metoda ATP w farmacji i ATP w produkcji kosmetycznej ma więc przede wszystkim znaczenie operacyjne, może szybko wskazać, że wykonanie mycia wymaga sprawdzenia lub ponowienia, zanim urządzenie wróci do procesu. Pomiar ATP należy traktować jako szybką weryfikację czyszczenia powierzchni, a nie zamiennik walidacji procesu czyszczenia. Test odpowiada na pytanie, czy na pobranej powierzchni pozostał materiał zawierający ATP, nie identyfikuje konkretnej substancji czynnej, konserwantu, barwnika, detergentu ani określonego drobnoustroju. Niski wynik RLU nie potwierdza zatem sterylności, nie jest podstawą zwolnienia serii i nie zastępuje metod analitycznych przewidzianych w walidacji czyszczenia ani badań mikrobiologicznych. ATP jest szybkim, nieswoistym wskaźnikiem pozostałości organicznych i komórkowych [1].
Punkty kontroli i ocena ryzyka procesu
W praktyce ATP może być częścią codziennego systemu kontroli wykonania SOP, daje informację zwrotną bezpośrednio po myciu i pomaga wychwycić pogorszenie jego skuteczności. Walidacja czyszczenia oraz badania mikrobiologiczne odpowiadają na inne pytania jakościowe i wymagają właściwych dla nich metod. Narzędzia te mogą się uzupełniać, ale nie są równoważne. Dobra kontrola mycia urządzeń zaczyna się od punktów odzwierciedlających ryzyko procesu. Na mieszalniku mogą to być okolice wału i uszczelnień, spód mieszadła, spawy, króćce, zawory i okolice odpływu. Na linii rozlewniczej, dysze, elementy dozujące, powierzchnie w pobliżu otwartego produktu oraz części demontowane do mycia. W pompach, wężach transferowych i przyłączach szczególne znaczenie mogą mieć złącza, uszczelki i miejsca o zmiennej geometrii.
Mapa punktów poboru nie powinna być listą najłatwiej dostępnych powierzchni. Powinna wynikać z oceny ryzyka, kontaktu z produktem, trudności mycia i inspekcji, geometrii, rodzaju formulacji, sposobu mycia oraz historii odchyleń. Większą uwagę warto poświęcić miejscom, w których mogą pozostawać tłuste bazy kosmetyczne, polimery, substancje lepkie albo zaschnięte resztki formulacji. EnSURE Touch pozwala tworzyć lokalizacje i plany kontroli, ustalać dla punktów własne limity oraz randomizować miejsca w planie, co może ułatwiać utrzymanie reprezentatywnego pokrycia monitoringu [2].
SuperSnap i EnSURE Touch w kontroli powierzchni
SuperSnap jest wysokoczułym testem powierzchniowym ATP przeznaczonym do współpracy z luminometrami Hygiena. W karcie produktu wskazuje na zwiększoną odporność odczynnika na wpływ środków dezynfekcyjnych, pięciokrotnie większą dla środków kwaśnych i dziesięciokrotnie większą dla alkalicznych w porównaniu przyjętym przez producenta [3]. Wysoka czułość może mieć znaczenie tam, gdzie po prawidłowym myciu oczekuje się bardzo małej ilości pozostałości, a program kontroli ma wychwytywać niewielkie pogorszenie poziomu czystości. Nie oznacza to jednak, że SuperSnap powinien być automatycznie stosowany w każdym punkcie. Dobór testu musi wynikać z celu pomiaru, oczekiwanego poziomu pozostałości, rodzaju powierzchni i charakteru procesu. Luminometr Hygiena EnSURE Touch mierzy światło powstające w reakcji bioluminescencyjnej za pomocą czujnika fotodiodowego. W połączeniu z kompatybilnym testem ATP umożliwia uzyskanie wyniku w około 10 sekund, a system pozwala organizować pomiary według użytkowników, lokalizacji i planów oraz przekazywać dane do SureTrend [4].
Powtarzalne pobieranie próbek i odczyt wyniku
Jednym z najważniejszych źródeł zmienności jest sposób pobrania próbki. Instrukcja SuperSnap zaleca dla typowej płaskiej powierzchni wymaz z obszaru 10 × 10 cm, prowadzony krzyżowo w kilku kierunkach, z obracaniem końcówki wymazówki i odpowiednim naciskiem. Dla powierzchni nieregularnych ważne jest zachowanie powtarzalnej techniki i pobieranie materiału z obszaru reprezentatywnego dla danego punktu [1].
Po pobraniu próbki wymazówkę umieszcza się ponownie w urządzeniu, aktywuje odczynnik, a następnie wytrząsa przez 5–10 sekund. Aktywowaną próbkę należy odczytać w luminometrze w ciągu 30 sekund; w EnSURE Touch sam pomiar trwa około 10 sekund [1]. SOP powinien zatem definiować nie tylko nazwę punktu, lecz także pole poboru, sposób prowadzenia wymazówki, moment pobierania próbki względem zakończenia mycia lub dezynfekcji oraz postępowanie przy wyniku poza limitem. SuperSnap powinien przed użyciem osiągnąć temperaturę pokojową wskazaną przez producenta. Nie należy też traktować ATP jako testu przeznaczonego do powierzchni wyraźnie zabrudzonych, producent ostrzega, że nadmierna ilość materiału na końcówce może hamować reakcję bioluminescencyjną i powodować wynik niedokładny [1]. Częstym błędem wdrożeniowym jest przeniesienie gotowego progu RLU z innego zakładu, branży, urządzenia lub rodzaju testu. Producent podaje wprawdzie domyślne wartości interpretacyjne dla swoich luminometrów, ale jednocześnie zaleca ustalanie progów odpowiednio do standardów konkretnego zakładu [1]. W produkcji farmaceutycznej i kosmetycznej ważniejsze od jednej „uniwersalnej” liczby jest więc zbudowanie własnej bazy wyników.
Dane bazowe i lokalne limity RLU
Na początku warto zebrać serię pomiarów z powierzchni po myciu ocenionym zgodnie z obowiązującą procedurą jako prawidłowe, rozdzielając dane według rodzaju urządzenia, materiału powierzchni i charakteru procesu. Dopiero na tej podstawie można ustalać lokalne wartości bazowe oraz poziomy ostrzegawcze i działania zapisane w SOP. Zmiana wymazówki, luminometru, techniki pobierania lub badanego obszaru może ograniczać porównywalność danych, dlatego parametry programu powinny być utrzymywane w sposób kontrolowany. Także częstotliwość pomiarów powinna wynikać z ryzyka. Większej kontroli mogą wymagać punkty trudno dostępne, powierzchnie po zmianie produktu, urządzenia po interwencji serwisowej, procesy o dużej zmienności oraz obszary z historią odchyleń. Stabilny punkt o dobrze poznanym przebiegu może być monitorowany według innego harmonogramu niż nowa instalacja czy ręcznie myty element o złożonej geometrii.
Analiza trendów w monitoringu higieny
Pojedynczy wynik opisuje jedno miejsce w jednym momencie. Dopiero trend pokazuje, czy monitoring higieny linii produkcyjnej rzeczywiście wspiera doskonalenie procesu. Powtarzający się wzrost RLU w tym samym punkcie może być sygnałem do przeglądu procedury, techniki operatora, dostępności powierzchni podczas mycia albo stanu technicznego urządzenia. EnSURE Touch umożliwia przegląd wyników i analizę trendów, a dane mogą być synchronizowane z systemem SureTrend [2].
Wdrożenie programu kontroli ATP
Punktem wyjścia do wdrożenia programu, nie powinien być sam zakup aparatu, lecz zdefiniowanie decyzji, którą wynik ma wspierać. Następnie należy wybrać punkty kontroli na podstawie ryzyka, ustandaryzować pobieranie próbek, zebrać dane bazowe, ustanowić lokalne limity i opisać reakcję na wynik ostrzegawczy lub niezgodny. Dopiero wtedy weryfikacja czyszczenia powierzchni staje się narzędziem procesowym, a nie zbiorem przypadkowych odczytów. SuperSnap i EnSURE Touch mogą dobrze wspierać taki model, pierwszy zapewnia wysoką czułość w wykrywaniu śladowych ilości ATP, drugi porządkuje pomiary według lokalizacji, planów i wyników. Ich rola pozostaje jednak jasno określona, jest nią szybka, bieżąca kontrola wykonania mycia. Walidacja czyszczenia, badania mikrobiologiczne i decyzje dotyczące zwolnienia serii wymagają własnych metod oraz właściwych dla nich kryteriów.
Pytania i odpowiedzi
Czy niski wynik RLU potwierdza sterylność powierzchni?
Nie. Niski wynik RLU nie potwierdza sterylności, nie stanowi podstawy zwolnienia serii i nie zastępuje badań mikrobiologicznych ani metod przewidzianych w walidacji czyszczenia.
Czy można zastosować limit RLU z innego zakładu?
Limity należy ustalać dla konkretnego zakładu i programu kontroli. Podstawą są lokalne dane bazowe oraz warunki pomiaru, w tym rodzaj testu, luminometru i badanego obszaru.
Jak dobierać miejsca pobierania próbek ATP?
Punkty powinny wynikać z oceny ryzyka, kontaktu z produktem, trudności mycia, geometrii urządzenia i historii odchyleń.
Dlaczego warto analizować trend wyników?
Powtarzający się wzrost RLU w danym punkcie może wskazywać potrzebę przeglądu procedury mycia, techniki operatora, dostępności powierzchni lub stanu technicznego urządzenia.
