Dobrze zaprojektowana kontrola ATP w placówce medycznej

ATP, czyli adenozynotrifosforan, występuje w materiale biologicznym. Jego obecność na powierzchni może wskazywać, że po czyszczeniu pozostały resztki organiczne lub inne źródła sygnału biologicznego. Z tego powodu pomiar ATP może być wykorzystywany jako narzędzie wspierające ocenę procesu sprzątania.

Wynik z luminometru jest wyrażany w jednostkach RLU, czyli relative light units. Oznacza sygnał świetlny reakcji bioluminescencyjnej związany z obecnością ATP w materiale pobranym z badanej powierzchni.

W praktyce kontrola ATP może służyć do porównywania poziomu czystości przed i po sprzątaniu, oceny powtarzalności pracy zespołu oraz kontroli zgodności z lokalną procedurą. Nie powinna jednak być interpretowana jako badanie potwierdzające brak określonego patogenu.

Kontrola ATP i badanie mikrobiologiczne odpowiadają na różne pytania. Pomiar ATP może wspierać ocenę tego, czy powierzchnia została oczyszczona zgodnie z przyjętym standardem. Badanie mikrobiologiczne dotyczy natomiast obecności, wzrostu, liczby lub identyfikacji drobnoustrojów.

Z tego powodu wyniku RLU nie należy przeliczać bezpośrednio na CFU. Nie należy również traktować pomiaru ATP jako zamiennika posiewu, hodowli, różnicowania lub identyfikacji mikroorganizmów.

Gotowe podłoża mikrobiologiczne, w zależności od rodzaju, mogą być stosowane do hodowli, izolacji, zliczania, różnicowania lub identyfikacji mikroorganizmów. Dobór konkretnej metody powinien wynikać z rodzaju próbki, celu badania oraz dokumentacji producenta.

Największą wartość operacyjną daje zaplanowana kontrola powierzchni dotykowych. Do programu można włączyć miejsca często dotykane przez pacjentów i personel oraz powierzchnie reprezentujące jakość wykonania całej procedury.

W zależności od lokalnej procedury i oceny ryzyka mogą to być m.in.:

• barierki łóżek,
• stoliki przyłóżkowe,
• klamki,
• przyciski,
• uchwyty,
• blaty robocze,
• wybrane elementy aparatury, jeżeli lokalna procedura dopuszcza ich ocenę w danym zakresie.

W sali zabiegowej, izbie przyjęć, ambulansie lub innym obszarze medycznym lista punktów powinna wynikać z lokalnego ryzyka i sposobu użytkowania pomieszczenia. Nie chodzi o badanie możliwie wielu powierzchni, lecz o wybranie stałego zestawu punktów, który pozwala porównywać wyniki między zmianami, zespołami i oddziałami.

Wynik RLU ma wartość porównawczą tylko wtedy, gdy sposób pobierania próbki jest powtarzalny. Ta sama powierzchnia badana raz na małym, a raz na dużym polu może dawać wyniki, których nie da się prawidłowo porównać.

W procedurze warto zdefiniować:

• wielkość pola pobrania próbki,
• sposób prowadzenia wymazówki,
• czas między zakończeniem czyszczenia a pomiarem,
• sposób aktywacji testu,
• zasady obsługi luminometru,
• sposób dokumentowania wyniku,
• zasady postępowania po przekroczeniu przyjętego progu działania.

Jeżeli w placówce wykorzystywany jest luminometr, urządzenie powinno być elementem opisanej procedury audytowej. Celem nie jest pojedynczy odczyt, ale uzyskanie serii danych pozwalających oceniać stabilność procesu w czasie.

Nie należy przenosić progów RLU pomiędzy różnymi systemami pomiarowymi ani ustalać ich wyłącznie na podstawie pojedynczych odczytów. Bardziej uporządkowanym podejściem jest zebranie serii danych w warunkach prawidłowo wykonywanego sprzątania, określenie lokalnej linii bazowej oraz zdefiniowanie poziomów akceptacji i działania zgodnie z procedurą placówki.

W praktyce ważniejszy od pojedynczej liczby jest trend. Wzrost odsetka wyników nieakceptowalnych w jednym oddziale, strefie lub zespole może wskazywać na problem proceduralny, np. niedostateczny czas pracy, pomijanie określonych punktów, nieprawidłową technikę albo potrzebę ponownego szkolenia.

Audyt sprzątania w placówce medycznej powinien więc analizować wyniki w czasie, a nie ograniczać się do prostego podziału na „czysto” i „brudno”.

Jedną z praktycznych cech pomiaru ATP jest możliwość uzyskania szybkiej informacji zwrotnej. Jeżeli wynik przekracza przyjęty próg działania, placówka może postępować zgodnie z własną procedurą, np. powtórzyć czyszczenie powierzchni, wykonać pomiar kontrolny i udokumentować rezultat.

Taki model wspiera zamknięty proces: pomiar – informacja zwrotna – korekta – ponowna kontrola. Trzeba jednak zachować precyzję terminologiczną. Pomiar ATP może wskazać, że na powierzchni pozostał materiał biologiczny, ale sam w sobie nie potwierdza skuteczności środka dezynfekcyjnego wobec konkretnego gatunku bakterii, wirusa czy grzyba.

Gdy celem jest wykrycie, hodowla, zliczenie lub różnicowanie mikroorganizmów, konieczne jest zastosowanie odpowiednio dobranych metod mikrobiologicznych.